Thí sinh (chefs) có được biết trước đề bài hoặc luyện tập trước không?
- MasterChef: Thông thường, các thí sinh không hề được biết trước đề thi cụ thể. Tuy nhiên, họ có được hỗ trợ rèn luyện kỹ năng chung trong quá trình thi. Theo tiết lộ của hai thí sinh chung kết MasterChef Mỹ (mùa 3), ban tổ chức có sắp xếp các lớp học nấu ăn cơ bản vào những ngày nghỉ và cung cấp một thư viện công thức đồ sộ để thí sinh tự nghiên cứu giữa các vòng thi. Dù vậy, không ai được báo trước nội dung thử thách sắp tới, và họ cũng không được sử dụng tài liệu hay công thức khi đang thi[1]. Nói cách khác, thí sinh phải ứng biến với đề bài bí mật, chỉ áp dụng những kỹ năng chung đã học được. (Lưu ý: với phiên bản MasterChef Junior, có thông tin rằng các em nhỏ có thể được tập trước một số món để đảm bảo an toàn và tự tin khi lên hình, nhưng với bản thông thường, mọi thử thách đều giữ bí mật đến phút chót.)
- Iron Chef: Dù chương trình luôn quảng bá về “nguyên liệu bí mật”, thực tế đối thủ và Iron Chef đã biết trước một số manh mối. Theo phóng sự hậu trường, các đầu bếp được thông báo một danh sách khoảng 3 nguyên liệu có thể được chọn làm chủ đề[2]. Điều này giúp họ có thời gian chuẩn bị công thức và mang theo dụng cụ phù hợp cho mỗi phương án. Đến khi bắt đầu “trận đấu”, họ nhìn lướt qua quầy nguyên liệu do chương trình chuẩn bị là có thể đoán được nguyên liệu nào được chọn (vì ban tổ chức chỉ mua sẵn những thứ liên quan đến nguyên liệu chủ đề đó)[3]. Như vậy, “bí mật” thực chất chỉ mang tính tương đối. Ngoài ra, Iron Chef là chương trình dàn dựng cao: ví dụ, sau khi công bố nguyên liệu, đạo diễn sân khấu thường yêu cầu các đầu bếp diễn lại phản ứng ngạc nhiên nhiều lần cho thật kịch tính. Một hậu trường cho biết có lần đạo diễn nói: “Lần này hãy diễn như đây thực sự là bí mật nhé” để quay cho đạt hiệu ứng[4]. Tóm lại, thí sinh Iron Chef không được biết chính xác trước 100%, nhưng họ có chuẩn bị trước các kịch bản món ăn cho vài nguyên liệu tiềm năng, khác với vẻ ứng biến hoàn toàn trên truyền hình.
- Culinary War (Culinary Class Wars): Đây là chương trình sinh tồn ẩm thực phong cách Hàn Quốc (Netflix) với format đặc biệt (20 đầu bếp “White Spoon” chuyên nghiệp đấu với 80 đầu bếp “Black Spoon” bình dân). Theo chia sẻ từ chef Joseph Lidgerwood – một thí sinh White Spoon – thì ban đầu các thí sinh hầu như không được cung cấp thông tin chi tiết về thử thách[5]. Họ chỉ biết concept tổng quát (mô tả như “Physical: 100 phiên bản nấu ăn”) và phải sẵn sàng cho mọi tình huống. Chef Lidgerwood cho biết chương trình rất đề cao yếu tố nguyên liệu bất ngờ, “tôi không biết mình sẽ được nấu với nguyên liệu gì cho đến khi cầm nó trong tay”[6]. Ngay cả hình thức chấm điểm (bịt mắt nếm một miếng duy nhất) thí sinh cũng không được báo trước và chỉ biết khi bước vào vòng thi[7]. Như vậy, Culinary War không cho thí sinh luyện trước món cụ thể nào cả; mọi người đều thi đấu trong điều kiện bất ngờ công bằng, đúng tinh thần “cuộc chiến ẩm thực” sinh tồn.
Thức ăn thừa sau ghi hình được xử lý ra sao?
- MasterChef: Với lượng nguyên liệu và món ăn lớn trong mỗi tập, MasterChef có chính sách hạn chế lãng phí rất chặt chẽ. Nguyên liệu chưa dùng hết thường được thí sinh bảo quản lạnh để dùng cho vòng sau nếu phù hợp, hoặc được quyên tặng cho các ngân hàng thực phẩm, tổ chức từ thiện gần nơi quay[8][9]. Tại Anh – nơi khai sinh MasterChef – ban tổ chức khuyến khích thí sinh đông lạnh hoặc giữ lạnh nguyên liệu còn dư cho lần sau. Những thứ dễ hỏng mà không thể tái sử dụng sẽ được gửi tặng các tổ chức cứu trợ thực phẩm[8]. Cách làm này cũng được MasterChef Mỹ áp dụng tương tự. Đối với các món ăn đã nấu xong, vì giám khảo chỉ nếm vài miếng nên phần còn lại thường được chia cho đội ngũ sản xuất và các thành viên hậu trường cùng thưởng thức[9]. Nhiều cựu thí sinh cho biết họ và ê-kíp được phép gói mang về những món ngon sau khi quay[10][11]. Ngoài ra, MasterChef còn hợp tác với các tổ chức như Meet Each Need with Dignity hay Feeding America để trao tặng thức ăn dư ở trường quay Los Angeles cho người cần[9]. Những rác thải nhà bếp không ăn được sẽ được ủ phân hữu cơ thay vì vứt đi[12]. Nhờ hệ thống quản lý thực phẩm chặt chẽ (đặc biệt là của BBC One bên Anh), gần như không thứ gì “có thể có vòng đời thứ hai” bị bỏ phí[9].
- Iron Chef: Vì tính chất chương trình, Iron Chef thường bày biện rất nhiều nguyên liệu để tạo hiệu ứng “đại tiệc” trên màn ảnh. Thực tế, nhiều nguyên liệu dư thừa không được sử dụng hết – ví dụ các thớt thịt, cá chất đống chỉ để làm phông nền cho đẹp mắt[13]. Điều này dẫn đến lượng đồ ăn thừa khá lớn. Theo bài viết trên The Guardian, các show nấu ăn thường cố gắng cho nhân viên hậu trường dùng đồ ăn thừa nếu đảm bảo an toàn. Đa số món ăn còn lại sau khi giám khảo nếm có thể được đội ngũ trường quay ăn, nhưng trong một số trường hợp quy định vệ sinh khiến họ không thể dùng – ví dụ món đó đã để ngoài quá lâu dưới đèn quay phim, hoặc giám khảo/thí sinh đã ăn dở trực tiếp vào phần đó[14]. Đặc biệt sau đại dịch, quy định an toàn càng nghiêm ngặt nên một số món ăn thừa buộc phải bỏ đi vì lý do sức khỏe[15]. Về nguyên liệu chưa dùng, nhiều chương trình ẩm thực của Food Network có chính sách quyên góp: chẳng hạn show Guy’s Grocery Games mỗi tuần đều tặng thực phẩm sắp hết hạn cho các ngân hàng thực phẩm, và thậm chí gửi phế phẩm nhà bếp cho nông trại nuôi gia súc[16]. Riêng Iron Chef (Mỹ) không công bố chi tiết, nhưng khả năng cao họ cũng phân phát nguyên liệu dư cho đoàn làm phim hoặc làm từ thiện khi có thể, thay vì lãng phí hoàn toàn. Dù vậy, do tính chất “đạo cụ sân khấu” của nhiều nguyên liệu, Iron Chef bị chỉ trích là lãng phí thực phẩm để tạo hiệu ứng thị giác hơn so với MasterChef[13].
- Culinary War: Hiện chưa có nhiều thông tin công khai về việc xử lý đồ ăn thừa trong chương trình này. Tuy nhiên, ta có thể suy đoán rằng nhà sản xuất cũng áp dụng các thông lệ tương tự như các chương trình lớn khác. Trong các cuộc thi nấu ăn, thức ăn nấu xong thường được chia cho ekip hoặc thí sinh thưởng thức lẫn nhau sau khi máy quay tắt, và nguyên liệu dư (đặc biệt là trong các kho nguyên liệu lớn) có thể được giữ lại cho vòng sau hoặc quyên tặng. Vì Culinary War được Netflix đầu tư lớn và cũng quay theo kiểu trường quay thực tế, nhiều khả năng đội ngũ hậu cần sẽ thu xếp để tránh lãng phí tối đa, chẳng hạn cho nhân viên dùng bữa hoặc tặng trại trẻ, nhà từ thiện địa phương (đây là cách mà nhiều chương trình thực tế tại Hàn Quốc vận hành hậu trường). Nếu có khác thì có thể do yếu tố blind tasting (nếm bịt mắt): món ăn đã dọn sẵn cho giám khảo có thể phải bỏ nếu đã nguội lạnh quá lâu, như chính chef Joseph từng than phiền món của anh đợi 2 tiếng mới được nếm thử nên chất lượng đi xuống[7]. Nhìn chung, chưa có tố cáo nào về việc lãng phí thực phẩm quá mức ở chương trình này, nên có thể tin rằng phần lớn thức ăn thừa không bị vứt bỏ mà được tận dụng hợp lý ở hậu trường.
Kết quả thi đấu: khách quan hay có dàn xếp kịch bản?
- MasterChef: Mặc dù trên truyền hình, kết quả dường như hoàn toàn do ban giám khảo đánh giá món ăn, nhưng nhiều bằng chứng hậu trường cho thấy nhà sản xuất có tác động không nhỏ. Thí sinh Chung Chí Công (MasterChef Việt Nam 2014) từng gây xôn xao khi tố cáo chương trình dàn xếp: Anh tiết lộ “quyền quyết định ai đi tiếp, ai dừng cuộc chơi không chỉ nằm trong tay BGK, mà còn nằm trong tay nhà sản xuất và nhà tài trợ”[17]. Theo lời anh, ban tổ chức định hướng giữ lại những thí sinh có câu chuyện cá nhân đặc biệt, tính cách thú vị hoặc ngoại hình khác lạ để câu kéo khán giả[17]. Trường hợp cụ thể của vợ anh: ban giám khảo ban đầu đồng ý trao tạp dề cho chị đi tiếp vì món ăn rất ngon, nhưng đột ngột dừng ghi hình để hội ý với nhà sản xuất, sau đó đổi kết quả loại chị với lý do vi phạm quy định (dù quy định này trước đó đã được BTC cho qua)[18][19]. Điều này cho thấy ít nhiều kết quả đã bị điều chỉnh để phù hợp kịch bản mà nhà sản xuất mong muốn (có thể họ không muốn hai vợ chồng cùng vào sâu, hoặc lo ngại yếu tố “đầu bếp chuyên nghiệp” của thí sinh nữ). Ngoài ra, các thí sinh MasterChef đều ký thỏa thuận bảo mật nghiêm ngặt, nên hiếm khi họ công khai chỉ trích chương trình. Song, nhiều cựu thí sinh ẩn danh từng chia sẻ rằng khâu biên tập và dàn dựng có thể làm lệch cảm nhận của người xem về độ xuất sắc của món ăn, và đôi khi nhà sản xuất gợi ý giám khảo chú ý một số thí sinh nhất định để tạo kịch tính (dù không thừa nhận công khai). Dù vậy, cần nhấn mạnh MasterChef không phải là “diễn kịch có kịch bản sẵn kết quả” – mọi thí sinh đều phải nấu thật và giám khảo vẫn chấm dựa trên món ăn. Sự can thiệp (nếu có) chủ yếu ở khâu chỉnh sửa nội dung và chọn ai lên sóng nhiều để kể câu chuyện hấp dẫn. Kết quả chung cuộc thường khó đoán trước, nhưng nhà sản xuất có thể tác động gián tiếp để người có tiềm năng thu hút khán giả được tiến xa.
- Iron Chef: Kết quả thắng thua trong Iron Chef được quyết định bởi điểm của ban giám khảo, nhưng chương trình này mang tính biểu diễn rất rõ, khiến nhiều người thắc mắc về tính khách quan. Thực tế, Iron Chef được dàn dựng “giả lập” như một trận đấu sống động hơn là một cuộc thi hoàn toàn tự nhiên. Như đã nêu, các đầu bếp biết trước chủ đề nên có thời gian dựng sẵn công thức. Thêm vào đó, sau 60 phút nấu ăn căng thẳng, họ không lập tức có kết quả ngay. Hậu trường tiết lộ rằng phần lớn món ăn đem cho giám khảo được nấu lại lần hai một cách chỉn chu hơn (thường do phụ bếp hỗ trợ hoặc đầu bếp hoàn thiện nốt) trước khi ban giám khảo nếm thử[20]. Điều này nghĩa là cuộc đua 60 phút chủ yếu phục vụ khán giả xem kịch tính, còn giám khảo thì thưởng thức phiên bản món ăn đã hoàn thiện tốt nhất có thể. Chính phóng viên của Village Voice từng bình luận chua chát: “Nếu các món được nấu lại thong thả để chấm điểm sau một tiếng, vậy ý nghĩa của cuộc đua tốc độ là gì?”[20]. Dù kết quả chấm điểm không bị tiết lộ là dàn xếp, nhưng rõ ràng yếu tố thời gian và áp lực đã được “nới lỏng” hậu trường, giúp cả hai đội đều có món hoàn thiện để đánh giá. Iron Chef cũng có xu hướng tạo hình ảnh các Siêu đầu bếp (Iron Chefs) như những người hùng – và thực tế trong phiên bản Mỹ, Iron Chefs thường thắng nhiều hơn thua, có lẽ để giữ uy tín cho “nhà cái”. Tuy nhiên, không phải mọi kết quả đều có kịch bản: vẫn có những tập kẻ thách đấu giành chiến thắng vang dội, tùy thuộc vào đánh giá khách quan của giám khảo. Tóm lại, Iron Chef mang tính dàn dựng cao về mặt trình diễn, nhưng không có bằng chứng về việc sắp đặt sẵn kết quả thắng/thua; chỉ là điều kiện thi đấu đã được kiểm soát để đảm bảo mỗi trận đấu lên hình đều hấp dẫn và công bằng tương đối cho cả đôi bên.
- Culinary War: Là chương trình mới nổi, Culinary Class Wars gây chú ý vì tính độc đáo (đối đầu “Đẳng cấp trắng vs Đẳng cấp đen” của giới đầu bếp). Về kết quả, hiện chưa có lùm xùm nào lớn, nhưng cộng đồng khán giả cũng đặt câu hỏi về tính khách quan. Trong mùa 1, người xem trên Reddit nhận thấy kết quả loại trừ dường như giữ tỷ lệ cân bằng giữa hai đội White/Black một cách “đầy toan tính” – cứ đầu bếp White Spoon mạnh cũng bị loại đủ để số lượng hai bên ngang nhau, thay vì một bên áp đảo nếu thực lực chênh lệch[21]. Điều này làm dấy lên nghi ngờ rằng nhà sản xuất can thiệp để duy trì kịch tính (tránh việc đội đầu bếp nhà hàng chuyên nghiệp “trắng” thắng áp đảo quá sớm). Tuy nhiên, cũng có nhiều ý kiến bảo vệ chương trình, cho rằng các đầu bếp “Black Spoon” nghiệp dư tuy ít tiếng tăm nhưng thực lực không hề kém, nên việc họ thắng ngang ngửa là hợp lý, không nhất thiết là dàn xếp[22]. Về phía nhà sản xuất, họ quảng bá đây là show “unscripted” (không kịch bản dàn dựng sẵn) và mục tiêu là đề cao tài năng bất ngờ của những đầu bếp ít tên tuổi. Thực tế, Culinary War được đề cử hạng mục “Chương trình truyền hình thực tế không có kịch bản xuất sắc” tại giải AAA 2025[23], cho thấy giới chuyên môn coi nó là chương trình thực tế chứ không phải dựng kết quả. Một trang phân tích truyền hình cũng nhận định kết quả không được viết sẵn trước, mà thay vào đó chương trình tạo kịch tính qua cách dàn dựng thử thách và câu chuyện thi đấu[24]. Dù vậy, giống nhiều show thực tế khác, khâu biên tập và thiết kế thử thách có thể ảnh hưởng gián tiếp đến kết quả. Ví dụ, chef Joseph Lidgerwood chia sẻ anh bất ngờ vì món ăn của mình phải chờ 2 tiếng sau mới được nếm, làm món bị khô đi nhiều[7] – có thể bất lợi so với món khác. Nhưng tất cả thí sinh đều chịu điều kiện như nhau, nên khó nói đó là thiên vị. Hiện chưa có bằng chứng cụ thể về sắp đặt kết quả ở Culinary War, ngoài việc chương trình này rõ ràng được dàn dựng công phu để kể một câu chuyện hấp dẫn (cuộc đấu giữa hai “tầng lớp” đầu bếp). Vì vậy, có thể kết luận rằng kết quả các vòng thi nói chung là dựa trên đánh giá thực tế của giám khảo, nhưng chương trình cũng chăm chút tạo cao trào – nếu cần sẽ điều chỉnh format (như thêm lượt “hồi sinh” cho thí sinh bị loại) để tăng sức hút màn ảnh[25][26]. Người xem nên hiểu đặc thù này để thưởng thức chương trình một cách tỉnh táo: yếu tố truyền hình thực tế luôn đan xen cùng yếu tố chuyên môn nhằm tạo ra trải nghiệm giải trí kịch tính nhất.
Nguồn tham khảo: Thông tin tổng hợp từ phỏng vấn thí sinh, báo chí quốc tế và các trang tin uy tín về hậu trường truyền hình thực tế[1][2][6][9][14][17]… (chi tiết trong các trích dẫn). Các chương trình trên vừa có giá trị thực (tài năng nấu nướng, món ăn ngon dở thật) vừa có yếu tố “show” để thu hút khán giả. Do đó, hiểu được hậu trường sẽ giúp chúng ta trân trọng món ăn họ nấu, đồng thời thưởng thức drama trên màn ảnh một cách đúng mức.
[1] MasterChef Finalists Interview
[2] [3] [4] [20] Iron Chef America is fake, in case you didn’t know – reality blurred
[5] [6] [7] Chef Joseph Lidgerwood on his Experience on Culinary Class Wars and How it Reinforced his Approach to Korean Cuisine
[8] [9] [12] Where The Leftover Food From MasterChef Actually Goes
https://www.tastingtable.com/1982597/masterchef-leftover-food-explained
[10] [11] What really happens behind the scenes of MasterChef Australia
[13] [14] [15] [16] Recipe for disaster: how good cooking shows can be terrible for the planet | Food TV | The Guardian
[17] [18] [19] “Vua đầu bếp” bị thí sinh tố cáo dàn xếp kịch bản
[21] [22] [25] [26] Culinary class wars is fake? : r/netflix
[23] Culinary Class Wars – Wikipedia
https://en.wikipedia.org/wiki/Culinary_Class_Wars
[24] Is Culinary Class Wars Rigged?
